Những tháng đầu sau khi một đứa trẻ lớn về nhà thường không phải tuần trăng mật mà là giai đoạn hai bên dò nhau: trẻ thử xem gia đình mới có giữ mình không, cha mẹ nuôi học cách đọc một đứa trẻ đã có sẵn thói quen, nỗi sợ và ký ức. Ngoan bất thường, ăn uống thất thường, hay giận vô cớ, hoặc bám dính lấy một người đều là những phản ứng hay gặp, và phần lớn dịu đi khi trẻ thấy nhịp sống trong nhà ổn định.
Bài này dành cho gia đình nhận trẻ từ khoảng bốn tuổi trở lên, có thể từ cơ sở trợ giúp xã hội, từ gia đình họ hàng, hoặc con riêng của vợ, chồng vừa về sống chung. Các gợi ý dựa trên kinh nghiệm phổ biến trong chăm sóc thay thế và nuôi con nuôi, không thay cho đánh giá của chuyên gia tâm lý khi trẻ có dấu hiệu cần hỗ trợ.
Vì sao trẻ lớn cần thời gian hơn trẻ sơ sinh
Một em bé vài tháng tuổi về nhà sẽ lớn lên với gương mặt cha mẹ nuôi như gương mặt đầu tiên quen thuộc. Một đứa trẻ bảy tuổi thì khác: em đã từng gắn bó với người khác, có thể với mẹ đẻ, với ông bà, với cô bảo mẫu ở cơ sở, và đã trải qua ít nhất một lần chia tay. Có em đã chuyển chỗ ở vài lần. Với các em, người lớn đến rồi đi là chuyện bình thường, và tin rằng lần này sẽ khác là một bước khó.
Vì vậy hành vi những tuần đầu thường phản ánh câu hỏi chưa nói thành lời: "Mình phải thế nào thì họ mới giữ mình?". Có em cố ngoan đến mức gồng mình, không dám xin gì, không dám khóc. Có em ngược lại, phá phách như muốn thử xem đến mức nào thì bị trả về. Cả hai kiểu đều xuất phát từ cùng một nỗi lo. Hiểu như vậy giúp cha mẹ không coi việc trẻ ngoan là dấu hiệu đã ổn, cũng không coi việc trẻ hư là dấu hiệu đã chọn sai.
Về giấy tờ, kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi đã có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con theo Luật Nuôi con nuôi 2010. Mối quan hệ trên giấy hoàn tất trong một buổi; mối quan hệ trong lòng thì cần nhiều tháng, có khi nhiều năm. Cha mẹ không cần vội để hai thứ đó khớp nhau.
Những phản ứng thường gặp và cách đỡ
Ăn quá nhiều, giấu đồ ăn. Trẻ từng thiếu thốn hoặc ăn theo giờ tập thể có thể ăn vội, ăn đến no căng, giấu bánh dưới gối. Mắng hay khoá tủ thường làm việc này nặng hơn. Nhiều gia đình để sẵn một hộp nhỏ đồ ăn của riêng trẻ, nói rõ lúc nào em đói cũng được lấy; khi tin rằng bữa sau chắc chắn có, trẻ dần bỏ thói quen.
Khó ngủ, sợ bóng tối, đái dầm trở lại. Phòng mới, mùi mới, tiếng động mới làm giấc ngủ xáo trộn. Một ngọn đèn ngủ, một món đồ mang từ chỗ cũ, cùng nghi thức trước khi ngủ lặp lại mỗi tối giúp trẻ yên hơn. Đái dầm ở trẻ đã lớn trong giai đoạn chuyển nhà là chuyện hay gặp, nên xử lý kín đáo, không trách phạt.
Bám một người, lạnh với người kia. Trẻ hay chọn một người để gắn trước, thường là người ở nhà nhiều hơn. Người còn lại dễ chạnh lòng. Hãy coi đó là cửa vào chứ không phải sự lựa chọn vĩnh viễn; người "bị lạnh" nên dành những việc nhỏ đều đặn riêng với trẻ, như đưa đi học hay tắm buổi tối.
Gọi tên thay vì gọi bố, mẹ. Không nên ép trẻ lớn đổi cách xưng hô ngay. Nhiều em cần thời gian, có em còn gọi mẹ đẻ là mẹ và thấy khó gọi thêm người khác như vậy. Cách xưng hô thường tự thay đổi khi trẻ thấy an toàn.
Nhắc mãi về nơi cũ hoặc tuyệt nhiên không nhắc. Cả hai đều cần được tôn trọng. Trẻ nhắc thì lắng nghe, đừng tỏ ra buồn. Trẻ không nhắc thì đừng gặng hỏi; một lúc nào đó em sẽ kể khi tin người nghe.
Nề nếp trong nhà: ít luật, rõ ràng, lặp lại
Trẻ vừa về nhà cần biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Một nhịp sống có thể đoán trước là thứ trấn an tốt hơn bất kỳ lời hứa nào.
- Giữ lịch ngày gần như cố định: giờ dậy, giờ ăn, giờ học, giờ ngủ. Những tuần đầu bớt đi chơi xa, bớt khách khứa đến thăm.
- Đặt vài quy tắc nhà, nói bằng câu khẳng định: "nhà mình ăn cơm cùng nhau", "nhà mình nói nhỏ khi em bé ngủ". Không đưa ra một danh sách dài những điều cấm.
- Tránh hình phạt cách ly kiểu đuổi vào phòng đóng cửa. Với trẻ từng bị bỏ lại, bị cho ra khỏi phòng dễ được hiểu như sắp bị bỏ lần nữa. Ngồi cạnh trẻ cho tới khi trẻ dịu lại thường có tác dụng hơn.
- Không dùng câu đe doạ liên quan đến việc gửi trả. Kể cả nói đùa. Một câu "hư nữa là gửi về chỗ cũ" có thể phá vỡ hàng tháng xây dựng.
- Báo trước mọi thay đổi: bố đi công tác, mẹ về muộn, có khách ở lại. Với trẻ đã quen mất mát, một vắng mặt không được giải thích dễ biến thành nỗi sợ lớn.
- Khen những việc cụ thể thay vì "con ngoan quá": "con xếp dép gọn ghê", "con đợi mẹ mà không khóc". Trẻ biết mình được nhìn thấy.
Giấy tờ và việc của người lớn trong những tháng đầu
Song song với chuyện tình cảm là một số việc giấy tờ nên làm sớm, để con đi học, đi khám không bị vướng. Danh mục dưới là khung chung; cách làm cụ thể hỏi bộ phận một cửa của UBND cấp xã nơi cư trú.
| Việc | Vì sao nên làm sớm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cập nhật giấy khai sinh, họ tên nếu có thay đổi | Giấy tờ khớp nhau thì các thủ tục sau trơn tru | Đổi họ tên với trẻ từ đủ 9 tuổi cần trẻ đồng ý |
| Đăng ký cư trú cho con tại nơi ở mới | Cần cho nhập học, bảo hiểm y tế | Làm theo quy định cư trú hiện hành |
| Chuyển trường, gặp giáo viên chủ nhiệm | Thầy cô hiểu hoàn cảnh để hỗ trợ | Chỉ chia sẻ mức cần thiết, đề nghị giữ kín |
| Khám sức khoẻ tổng quát, kiểm tra tiêm chủng | Bổ sung những mũi còn thiếu | Mang theo sổ y tế từ nơi cũ nếu có |
| Thông báo tình hình của con khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu | Pháp luật về nuôi con nuôi có cơ chế theo dõi sau giao nhận | Chu kỳ và hình thức hỏi cán bộ tư pháp xã |
Chuyện chia sẻ với nhà trường nên cân nhắc. Giáo viên biết trẻ vừa về gia đình mới thường kiên nhẫn hơn với những biểu hiện bất thường; nhưng cha mẹ có quyền đề nghị không công khai chuyện con nuôi trước lớp. Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ bí mật cá nhân và bí mật gia đình, và nhà trường không nên dùng chuyện này làm ví dụ trong giờ học.
Giữ một sợi dây với quá khứ của con
Nhiều cha mẹ nuôi muốn con bắt đầu lại từ đầu, quên đi chỗ cũ. Nhưng với trẻ lớn, quá khứ là một phần của chính em: bạn cùng phòng ở cơ sở, cô bảo mẫu từng ru ngủ, món ăn quen, bài hát quen. Cắt đứt tất cả cùng một lúc làm trẻ mất thêm một lần nữa. Nếu phù hợp và an toàn, giữ liên lạc ở mức nhẹ với một người từng chăm sóc em, mang vài món đồ cũ về nhà mới, nấu thử món em thích ở chỗ cũ, đều giúp quá trình chuyển tiếp mềm hơn.
Với trẻ từng chịu ngược đãi hoặc bỏ mặc, mức độ và cách giữ liên lạc với người cũ cần cân nhắc kỹ hơn, có khi cần ý kiến của cán bộ xã hội hoặc chuyên gia tâm lý. Nguyên tắc chung là ưu tiên an toàn và cảm nhận của trẻ, không phải cảm giác của người lớn.
Khi trẻ có anh chị em ruột được nhận nuôi ở gia đình khác, đây là chuyện nên bàn từ trước khi nhận. Sau giao nhận, các gia đình có thể thoả thuận để anh chị em giữ liên hệ. Pháp luật không cấm điều đó, và với trẻ, anh chị em ruột thường là mối dây bền nhất với quá khứ.
Dấu hiệu cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hầu hết trẻ dần ổn định sau vài tháng đến một năm, nhanh hay chậm tuỳ tuổi và trải nghiệm trước đó. Nhưng có những dấu hiệu không nên chờ: trẻ tự làm đau mình, có hành vi bạo lực kéo dài với người hoặc vật nuôi, thu mình hoàn toàn và không phản ứng với ai, có biểu hiện tình dục không phù hợp tuổi, hoặc nói về cái chết. Những biểu hiện này không có nghĩa trẻ "hư" hay gia đình làm sai; chúng thường là dấu vết của những trải nghiệm trước khi trẻ về nhà.
Khi thấy dấu hiệu như vậy, nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi khoa hoặc cơ sở có chuyên khoa tâm lý, tâm thần nhi để được đánh giá. Cha mẹ nuôi cũng nên chăm sóc chính mình: giai đoạn đầu rất mệt, cảm giác hụt hẫng, thậm chí hối hận thoáng qua là điều nhiều người từng trải nhưng ít ai dám nói. Tìm người để chia sẻ, chia việc giữa hai vợ chồng, nhờ ông bà một buổi trong tuần, là cách để cha mẹ giữ sức cho chặng đường dài.
Nếu tình huống căng thẳng tới mức gia đình nghĩ đến việc thôi nhận nuôi, hãy dừng lại và tìm hỗ trợ trước. Chấm dứt việc nuôi con nuôi chỉ được Toà án giải quyết theo những căn cứ luật định, và hầu như luôn để lại tổn thương sâu cho đứa trẻ; danh mục chấm dứt nuôi con nuôi của trang có bài riêng về chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì trẻ lớn quen với gia đình mới?
Không có con số chung. Có trẻ vài tuần đã gọi bố mẹ và ngủ ngon, có trẻ cần một đến hai năm mới thật sự tin. Trẻ càng lớn, càng nhiều lần chuyển chỗ ở trước đó thì thường càng cần thời gian. Nhịp sống ổn định và sự kiên nhẫn của người lớn là hai thứ rút ngắn quá trình này nhiều nhất.
Trẻ cứ đòi về chỗ cũ thì phải làm sao?
Đừng coi đó là sự từ chối gia đình mới. Trẻ nhớ nơi quen thuộc như người lớn nhớ nhà khi mới chuyển chỗ. Hãy lắng nghe, gọi tên cảm xúc của em, và nếu phù hợp, cho em gọi điện hoặc gửi thư cho người từng chăm sóc. Nỗi nhớ thường nhạt dần khi trẻ có thêm kỷ niệm ở nhà mới.
Có nên cho trẻ đi học ngay tuần đầu tiên không?
Tuỳ trẻ. Với nhiều em, đi học giúp có nhịp quen và bạn bè; với em đang rất lo âu, vài ngày ở nhà làm quen trước có thể tốt hơn. Nên trao đổi với nhà trường về hoàn cảnh để giáo viên lưu ý, và theo dõi những ngày đầu sát hơn bình thường.
Cha mẹ nuôi có phải báo cáo tình hình của con cho xã không?
Pháp luật về nuôi con nuôi có cơ chế theo dõi tình hình của trẻ sau khi giao nhận, trong đó cha mẹ nuôi có trách nhiệm thông báo khi được yêu cầu. Chu kỳ và cách thức cụ thể có thể thay đổi theo văn bản hiện hành, nên hỏi cán bộ tư pháp – hộ tịch của xã ngay từ buổi giao nhận.
Trẻ nói dối nhiều, có phải do tính xấu không?
Trẻ từng sống trong môi trường thiếu an toàn hay học cách nói dối để tránh bị phạt hoặc để được chú ý. Phản ứng mạnh dễ làm trẻ nói dối nhiều hơn. Nên bình tĩnh nói sự thật, khen khi trẻ nhận lỗi, và để ý xem trẻ đang sợ điều gì. Kéo dài và nghiêm trọng thì nên hỏi chuyên gia tâm lý.
Ông bà hai bên chiều cháu quá mức, phá nề nếp thì nói sao?
Ông bà thường thương cháu và muốn bù đắp. Cha mẹ nên nói trước những quy tắc quan trọng nhất trong giai đoạn đầu, giải thích rằng trẻ cần sự ổn định hơn quà cáp, và nhờ ông bà góp phần bằng thời gian ở bên cháu thay vì đồ chơi, bánh kẹo.