Con nuôi có quyền có tài sản riêng như mọi người con. Tài sản riêng gồm tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng, thu nhập do lao động của con, hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác (Luật Hôn nhân và gia đình 2014). Con dưới 15 tuổi thì cha mẹ nuôi quản lý tài sản đó; con từ đủ 15 tuổi sống chung có thể tự quản lý hoặc nhờ cha mẹ quản lý.
Với con nuôi, chuyện tài sản riêng có những nét riêng mà con đẻ ít gặp: tài sản mang theo từ gia đình đẻ, phần thừa kế từ cha mẹ đẻ đã mất, khoản hỗ trợ từ người thân bên ngoại, bên nội gốc. Khi quan hệ trong gia đình tốt, không ai để ý. Khi có biến cố — cha mẹ nuôi ly hôn, mất, hay quan hệ nuôi bị chấm dứt — thì câu hỏi "cái này của ai" trở nên rất gay gắt. Bài này giúp gia đình tách bạch từ đầu.
Những nguồn tài sản riêng thường gặp ở con nuôi
Bảng dưới liệt kê các nguồn tài sản riêng hay gặp và điểm cần giữ giấy tờ:
| Nguồn | Ví dụ | Nên giữ giấy gì |
|---|---|---|
| Thừa kế từ cha mẹ đẻ | Phần nhà đất, tiền khi cha hoặc mẹ đẻ mất | Văn bản khai nhận, phân chia di sản; giấy chứng nhận đứng tên con |
| Tặng cho từ gia đình đẻ | Sổ tiết kiệm ông bà ngoại gửi theo khi đi làm con nuôi | Giấy tờ tặng cho, sổ đứng tên con |
| Tặng cho từ cha mẹ nuôi | Mảnh đất cha mẹ nuôi tặng riêng cho con | Hợp đồng tặng cho đã công chứng, đăng ký |
| Tặng cho từ người khác | Quà của họ hàng, nhà hảo tâm khi con còn ở cơ sở trợ giúp | Biên bản bàn giao, xác nhận của người tặng |
| Thu nhập của con | Tiền làm thêm, tiền thưởng học tập, tiền bản quyền | Sao kê tài khoản đứng tên con |
| Tiền bồi thường cho con | Bồi thường khi con bị tai nạn | Văn bản thoả thuận hoặc bản án |
| Hoa lợi, lợi tức | Tiền lãi sổ tiết kiệm, tiền cho thuê căn nhà con được thừa kế | Hợp đồng thuê, sao kê |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng: giấy tờ nên đứng tên con và lưu tách khỏi giấy tờ tài sản của cha mẹ nuôi. Đứng tên cha mẹ nuôi "giữ hộ" là cách nhanh nhất để tài sản của con lẫn vào tài sản của người lớn.
Ai quản lý tài sản riêng của con nuôi theo từng độ tuổi
Con dưới 15 tuổi. Cha mẹ nuôi quản lý. Cha mẹ nuôi có thể uỷ quyền cho người khác quản lý thay. Cha mẹ đẻ không còn quyền quản lý, kể cả với tài sản chính họ đã cho con trước đó, trừ khi có thoả thuận khác giữa hai bên cha mẹ.
Con từ đủ 15 tuổi sống chung với cha mẹ nuôi. Con có thể tự quản lý tài sản riêng hoặc nhờ cha mẹ nuôi quản lý. Tài sản cha mẹ đang quản lý hộ được giao lại cho con khi con từ đủ 15 tuổi, trừ khi cha mẹ và con thoả thuận khác.
Con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự. Cha mẹ nuôi quản lý như với con dưới 15 tuổi, hoặc người giám hộ theo quy định.
Người tặng cho hoặc để lại di chúc có chỉ định người quản lý. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép người để lại di chúc hoặc người tặng cho tài sản cho con chỉ định người khác quản lý tài sản đó; khi ấy cha mẹ không quản lý phần tài sản này. Ví dụ giả định: người mẹ đẻ trước khi mất lập di chúc để lại sổ tiết kiệm cho con và chỉ định người dì ruột quản lý tới khi con 18 tuổi. Cha mẹ nuôi tôn trọng chỉ định đó, dù họ là người đại diện theo pháp luật của con.
Định đoạt tài sản của con: được bán, cho thuê, thế chấp khi nào
Quản lý là giữ gìn, bảo quản, khai thác hợp lý; định đoạt là bán, tặng, thế chấp, đổi. Với con dưới 15 tuổi, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho cha mẹ định đoạt tài sản riêng của con, nhưng phải vì lợi ích của con và tính đến nguyện vọng của con nếu con từ đủ 9 tuổi. Bán căn nhà con được thừa kế để lấy tiền cho con du học là vì lợi ích của con; bán để trả nợ làm ăn của cha mẹ nuôi thì không.
Với con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, con có quyền định đoạt tài sản riêng, trừ trường hợp tài sản là bất động sản, động sản phải đăng ký hoặc dùng tài sản để kinh doanh thì phải có sự đồng ý của cha mẹ. Như vậy cha mẹ nuôi không bán được nhà của con khi con không đồng ý, và con cũng không tự bán được khi cha mẹ nuôi không đồng ý; hai bên phải cùng thống nhất.
Trên thực tế, các tổ chức hành nghề công chứng và văn phòng đăng ký đất đai thường xem kỹ những giao dịch liên quan tới tài sản đứng tên người chưa thành niên. Họ có thể yêu cầu giải trình mục đích, ý kiến của con, giấy tờ chứng minh quan hệ nuôi con nuôi. Đừng coi đó là làm khó: chính những bước này đã nhiều lần ngăn người lớn tiêu mất tài sản của trẻ.
Cũng nên phân biệt định đoạt với chi dùng hợp lý. Dùng tiền lãi sổ tiết kiệm của con để đóng học phí, mua sách, chữa bệnh cho con là chi cho chính nhu cầu của con, không phải bán tài sản. Còn rút cả cuốn sổ để mua xe cho gia đình, dù con cũng được ngồi xe, thì đã là định đoạt tài sản riêng của con cho một mục đích chung, và rất khó giải thích là vì lợi ích của con. Ranh giới này nhiều khi mờ; cách an toàn là tự hỏi nếu con đã thành niên và được hỏi ý kiến, con có đồng ý với khoản chi đó không.
Tài sản thừa kế từ cha mẹ đẻ: những rắc rối riêng của con nuôi
Con nuôi vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ đẻ, nên khi cha hoặc mẹ đẻ mất, con nuôi có phần di sản như các con khác của họ. Vướng mắc thường không nằm ở quyền mà ở thông tin: gia đình đẻ không báo, không biết con đang ở đâu, hoặc tự làm văn bản khai nhận mà bỏ sót con đã đi làm con nuôi. Văn bản khai nhận bỏ sót người thừa kế có thể bị yêu cầu xem xét lại; chi tiết về thừa kế của con nuôi nằm ở danh mục riêng trên trang.
Khi con còn nhỏ, cha mẹ nuôi là người đại diện cho con trong việc khai nhận di sản từ cha mẹ đẻ. Tình huống này đòi sự tế nhị: cha mẹ nuôi làm việc với gia đình đẻ của con về chuyện tài sản, trong khi có thể hai bên đã nhiều năm không liên lạc, hoặc con chưa biết mình là con nuôi. Cha mẹ nuôi không nên vì ngại mà thay con từ chối nhận di sản: việc từ chối nhận di sản thay cho con chưa thành niên phải vì lợi ích của con, và có thể bị xem xét lại nếu gây thiệt cho con.
Tài sản con nhận được từ cha mẹ đẻ là tài sản riêng của con, không nhập vào tài sản của gia đình nuôi. Cha mẹ nuôi quản lý hộ đến khi con đủ tuổi, ghi chép thu chi, và giao lại cho con đúng thời điểm.
Sai lầm hay gặp làm tài sản của con bị lẫn
Phần lớn tranh chấp về tài sản riêng của con nuôi không bắt đầu từ ý xấu mà từ sự lỏng lẻo trong giấy tờ. Những sai lầm dưới đây rất phổ biến:
- Gửi tiền của con vào tài khoản đứng tên cha mẹ nuôi cho tiện, nhiều năm sau không còn tách được đâu là tiền của con.
- Đem tiền thừa kế của con góp vào xây nhà chung mà không có giấy ghi nhận phần của con trong ngôi nhà đó.
- Cho thuê căn nhà con được thừa kế, thu tiền thuê vào chi tiêu chung của gia đình mà không ghi chép. Tiền thuê là lợi tức từ tài sản riêng của con.
- Không cho con biết mình có tài sản riêng, đến khi con trưởng thành thì tài sản đã được dùng hết hoặc mất giấy tờ.
- Để người thân bên nhà nuôi mượn tài sản của con mà không có giấy tờ, rồi không đòi lại được.
- Coi tiền mừng tuổi, tiền thưởng học tập lớn của con là tiền của nhà mà không trao đổi với con khi con đã đủ lớn để hiểu.
Không phải mọi đồng tiền nhỏ đều cần sổ sách. Nhưng với những khoản lớn — đất, nhà, sổ tiết kiệm, tiền bồi thường — chỉ một trang giấy ghi chép cũng đủ để tránh những năm tranh chấp sau này.
Cách giữ tài sản của con nuôi tách bạch và minh bạch
Các bước dưới đây đơn giản, không tốn kém, phù hợp với cả gia đình không quen sổ sách:
- Lập danh mục tài sản riêng của con: tên tài sản, nguồn gốc, ngày nhận, giấy tờ đi kèm. Cập nhật khi có thay đổi.
- Để tài sản đứng tên con khi luật cho phép: sổ tiết kiệm, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Người chưa thành niên vẫn có thể đứng tên tài sản; giao dịch qua người đại diện.
- Mở tài khoản riêng đứng tên con (do cha mẹ nuôi đại diện) để nhận các khoản thu của con như tiền cho thuê, lãi.
- Ghi chép mọi khoản chi từ tài sản của con, kèm lý do, giữ hoá đơn, biên nhận. Chi cho chính nhu cầu của con là hợp lý; chi cho việc chung của gia đình nên tránh hoặc có văn bản rõ ràng.
- Khi con đủ 15 tuổi, ngồi lại với con, cho con xem danh mục và sổ ghi chép, bàn việc tiếp tục quản lý hộ hay giao lại.
- Nếu có tài sản lớn hoặc nhiều người liên quan, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tổ chức hành nghề công chứng về cách lập văn bản ghi nhận cho chắc chắn.
Khi quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt, tài sản riêng của con đi theo con; cách xử lý cụ thể được bàn ở danh mục chấm dứt nuôi con nuôi. Có danh mục và sổ ghi chép thì phần này gần như không còn gì để tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Con nuôi 5 tuổi được mẹ đẻ để lại một căn nhà thì ai giữ giấy tờ?
Cha mẹ nuôi là người quản lý tài sản riêng của con dưới 15 tuổi, trừ khi di chúc của mẹ đẻ chỉ định người khác quản lý. Giấy chứng nhận nên đứng tên con; cha mẹ nuôi giữ và quản lý hộ đến khi con đủ tuổi.
Cha mẹ nuôi có được dùng tiền thuê nhà của con để chi tiêu cho gia đình không?
Tiền thuê là lợi tức từ tài sản riêng của con, nên thuộc về con. Cha mẹ nuôi được dùng cho nhu cầu của chính con, như học hành, chữa bệnh; dùng cho việc chung của gia đình thì không phù hợp nếu không có sự đồng ý và ghi chép rõ ràng.
Con nuôi 16 tuổi muốn tự bán chiếc xe được tặng có cần cha mẹ nuôi đồng ý không?
Xe là động sản phải đăng ký, nên người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi định đoạt cần có sự đồng ý của cha mẹ theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015.
Cha mẹ đẻ có còn quản lý tài sản họ đã tặng con trước khi cho con làm con nuôi không?
Không, trừ khi hai bên cha mẹ có thoả thuận khác. Kể từ ngày giao nhận con nuôi, quyền quản lý, định đoạt tài sản riêng của con chuyển sang cha mẹ nuôi theo Luật Nuôi con nuôi 2010.
Tiền lương làm thêm của con nuôi 17 tuổi có phải góp vào nhà không?
Luật yêu cầu con từ đủ 15 tuổi sống chung với cha mẹ, nếu có thu nhập, đóng góp vào việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình. Phần đóng góp hợp lý do gia đình tự thoả thuận; phần còn lại vẫn là tài sản riêng của con.
Cha mẹ nuôi có thể thay con từ chối nhận thừa kế từ cha mẹ đẻ không?
Người đại diện chỉ được xác lập giao dịch vì lợi ích của người được đại diện. Từ chối di sản thay con chưa thành niên mà gây thiệt cho con là việc rủi ro, có thể bị xem xét lại; nên hỏi luật sư trước khi ký.