Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, nếu đứa trẻ được nhận làm con nuôi đã từ đủ 9 tuổi trở lên thì ngoài sự đồng ý của cha mẹ đẻ (hoặc người giám hộ), còn phải có sự đồng ý của chính đứa trẻ. Trẻ nói không, việc nuôi con nuôi không đăng ký được. Muốn đổi họ tên của con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên cũng phải được trẻ đồng ý.
Quy định này hay gặp nhất khi cha dượng, mẹ kế nhận con riêng hay cô chú nhận cháu — những đứa trẻ đã lớn, đã có ký ức, có cảm xúc riêng về người cha hay người mẹ đẻ. Bài nói về cách xã hỏi ý kiến trẻ, cách gia đình chuẩn bị cho con mà không ép, và nên làm gì khi con chưa sẵn sàng.
Vì sao luật chọn mốc 9 tuổi
Mốc 9 tuổi không riêng gì luật nuôi con nuôi. Bộ luật Dân sự 2015 cũng đòi sự đồng ý của người từ đủ 9 tuổi khi thay đổi tên của họ. Ở độ tuổi này, đa số trẻ đã đủ khả năng hiểu những thay đổi lớn trong gia đình, nói được mong muốn của mình, và quan trọng hơn, sẽ mang những thay đổi ấy theo suốt đời.
Với trẻ chưa đủ 9 tuổi, luật không bắt buộc sự đồng ý bằng văn bản của trẻ, nhưng tinh thần chung của pháp luật về trẻ em là lắng nghe ý kiến của trẻ trong những việc liên quan tới trẻ, phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành. Một đứa trẻ 7, 8 tuổi vẫn nên được giải thích và hỏi han, dù tiếng nói của con không phải là điều kiện bắt buộc.
Ở chiều ngược lại, trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chỉ được nhận làm con nuôi khi người nhận là cha dượng, mẹ kế hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Với lứa tuổi này, ý kiến của trẻ gần như mang tính quyết định trong thực tế, vì các em đã gần trưởng thành.
Buổi lấy ý kiến của trẻ diễn ra thế nào
Việc lấy ý kiến do cán bộ tư pháp – hộ tịch của UBND cấp xã thực hiện trong quá trình giải quyết hồ sơ. Cách làm ở từng nơi có thể khác nhau đôi chút, nhưng một buổi làm việc chuẩn mực thường gồm:
- Cán bộ hẹn thời gian, địa điểm phù hợp với trẻ — có nơi gặp tại trụ sở xã, có nơi đến tận nhà.
- Cán bộ nói chuyện với trẻ bằng ngôn ngữ đơn giản: ai muốn nhận con làm con nuôi, điều đó thay đổi gì trong cuộc sống của con, con có thể đổi họ hay không.
- Trẻ được hỏi riêng, không có người lớn trong cuộc đứng bên cạnh gây áp lực, nếu cán bộ thấy cần thiết.
- Trẻ được nói thật lòng, kể cả những điều khó nói như còn thương bố đẻ, sợ mất liên lạc với họ hàng bên nội.
- Ý kiến của trẻ được ghi lại trong văn bản riêng, có chữ ký hoặc điểm chỉ của trẻ.
- Nếu trẻ đồng ý, hồ sơ đi tiếp; nếu trẻ không đồng ý, cơ quan không đăng ký và giải thích lại cho gia đình.
Cha mẹ không ký thay con, không trả lời thay con, và không nên "dặn bài" cho con trước buổi gặp. Cán bộ có kinh nghiệm thường nhận ra câu trả lời học thuộc.
Chuẩn bị cho con mà không ép con
Bắt đầu sớm, nói nhiều lần. Đừng để buổi gặp cán bộ là lần đầu đứa trẻ nghe về chuyện con nuôi. Nói từ vài tuần, vài tháng trước, theo từng mẩu nhỏ, để con có thời gian nghĩ và hỏi.
Nói thật về điều thay đổi và điều không thay đổi. Ví dụ: chú sẽ là bố trên giấy tờ, chú lo cho con như bố; con vẫn là con của mẹ; con vẫn được gặp ông bà nội nếu mọi người thống nhất. Tránh hứa những gì người lớn không chắc giữ được.
Tôn trọng tình cảm với cha hoặc mẹ đẻ. Trẻ có thể lo rằng đồng ý làm con nuôi là "phản bội" bố đẻ. Nói cho con biết con không phải chọn giữa hai người, và tình thương với bố đẻ không sai.
Không thưởng, không doạ. Hứa mua xe đạp nếu con đồng ý, hay doạ không cho đi chơi nếu con từ chối, đều làm hỏng bản chất của một sự đồng ý tự nguyện.
Cho phép con nói "chưa". Một đứa trẻ cảm thấy được phép từ chối thường dễ đồng ý thật lòng hơn về sau.
Khi con nói không: chưa phải là thất bại
Câu trả lời "không" của một đứa trẻ 10 tuổi thường không có nghĩa là con ghét người cha dượng hay người cô muốn nhận mình. Nó có thể là nỗi sợ đổi họ, sợ bạn bè trêu, sợ mất bố đẻ, hoặc đơn giản là con chưa hiểu. Người lớn nên lắng nghe xem cái "không" ấy đến từ đâu trước khi phản ứng.
Về thủ tục, khi trẻ không đồng ý thì hồ sơ không được đăng ký. Gia đình có thể dừng lại, để thời gian làm việc của nó, rồi nộp lại hồ sơ mới khi con đã sẵn sàng — miễn là trẻ chưa vượt quá độ tuổi được nhận làm con nuôi theo luật. Trong lúc chờ, đứa trẻ vẫn được sống với gia đình, vẫn được chăm sóc như trước; điều thay đổi chỉ là quan hệ trên giấy tờ chưa được xác lập.
Một lưu ý thực tế: đừng giấu cán bộ việc con đã từng nói không ở nhà. Nếu buổi lấy ý kiến cho kết quả khác hẳn với những gì con thường nói, cán bộ có thể hỏi lại, kéo dài thời gian, và chính sự thiếu nhất quán ấy làm hồ sơ chậm hơn. Thành thật với cơ quan giải quyết về tâm trạng thật của con luôn là cách đi nhanh nhất về lâu dài, kể cả khi điều đó có nghĩa là phải chờ.
Có những gia đình nhận ra rằng con không cần thêm một danh nghĩa pháp lý để cảm thấy mình được yêu thương. Có những gia đình đợi vài năm, và chính đứa trẻ là người nói "con muốn". Cả hai kết cục đều ổn hơn nhiều so với việc tìm cách lách qua ý kiến của con.
Ý kiến của trẻ theo độ tuổi: luật nói gì, gia đình nên làm gì
Bảng tóm theo Luật Nuôi con nuôi 2010 và Bộ luật Dân sự 2015; cột cuối là gợi ý thực hành, không phải quy định.
| Độ tuổi của trẻ | Luật yêu cầu | Gợi ý cho gia đình |
|---|---|---|
| Dưới 9 tuổi | Không bắt buộc văn bản đồng ý của trẻ | Vẫn giải thích bằng lời đơn giản, hỏi cảm nhận của con, chú ý dấu hiệu lo lắng |
| Từ đủ 9 đến dưới 16 tuổi | Trẻ phải đồng ý làm con nuôi; đổi họ tên cũng cần trẻ đồng ý | Chuẩn bị từ sớm, để con được hỏi riêng, chấp nhận câu trả lời |
| Từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi | Chỉ được nhận nếu người nhận là cha dượng, mẹ kế, cô cậu dì chú bác ruột; trẻ phải đồng ý | Bàn với con như với người gần trưởng thành, cả về họ tên, thừa kế, giấy tờ học tập |
| Từ đủ 18 tuổi | Không còn thuộc diện được nhận làm con nuôi | Quan hệ gắn bó vẫn có thể thể hiện bằng di chúc, tặng cho, chăm sóc lẫn nhau |
Mốc tuổi được tính theo ngày sinh trên giấy khai sinh tại thời điểm giải quyết hồ sơ. Nếu đứa trẻ sắp bước qua một mốc, hãy hỏi cán bộ để biết hồ sơ của bạn được xét theo mốc nào.
Con riêng, cháu ruột: những nỗi lo không giống nhau
Con riêng của vợ hoặc chồng. Đứa trẻ thường đã sống chung với cha dượng hoặc mẹ kế một thời gian. Nỗi lo lớn nhất của con hay là người cha hoặc mẹ đẻ đang ở xa: con sợ đồng ý là làm họ buồn, sợ không được gặp họ nữa. Người lớn nên nói rõ việc thăm nom có còn hay không, và nếu có thì ai bảo đảm.
Cháu được cô, chú, dì, bác nhận. Đứa trẻ có khi phải chuyển nhà, chuyển trường, xa anh chị em ruột. Với trẻ này, câu hỏi "con còn được về nhà bố mẹ con không" quan trọng hơn mọi giấy tờ. Anh chị em ruột của trẻ cũng cần được giải thích, vì chúng cũng mất một người thân trong nhà.
Trẻ từng trải qua mất mát. Trẻ có cha hoặc mẹ đẻ bệnh nặng, đi xa, hay gia đình vừa đổ vỡ thường nhạy cảm hơn với mọi thay đổi. Hỏi ý kiến những em này cần chậm hơn, nhẹ nhàng hơn, và có khi cần người làm công tác xã hội hỗ trợ.
Trẻ tuổi dậy thì. Từ khoảng 12, 13 tuổi, trẻ hay phản ứng mạnh với việc người lớn quyết định thay mình. Mời con tham gia bàn bạc thật sự — chọn thời điểm nộp hồ sơ, quyết chuyện họ tên — thường giúp con đồng ý dễ hơn là thuyết phục.
Đổi họ, đổi tên: chuyện riêng cần hỏi riêng
Kể từ khi đăng ký, cha mẹ nuôi có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền thay đổi họ, tên của con nuôi; với con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên, việc này phải được chính trẻ đồng ý. Trẻ có thể đồng ý làm con nuôi nhưng không muốn đổi họ — hai câu hỏi này tách biệt, và nên được hỏi tách biệt.
Với đứa trẻ đã đi học, họ tên gắn với bạn bè, thầy cô, sổ sách, thành tích. Đổi họ giữa chừng có thể khiến con lúng túng khi phải giải thích với bạn. Nhiều gia đình chọn giữ nguyên họ tên cũ, hoặc chờ thời điểm chuyển cấp. Không có lựa chọn nào là bắt buộc; lựa chọn tốt là lựa chọn con cảm thấy thoải mái.
Chi tiết về cách ghi họ tên trên giấy khai sinh, căn cước và hồ sơ học tập của con nuôi được bàn ở danh mục hộ tịch và giấy tờ trên trang. Nếu con có những dấu hiệu lo âu kéo dài quanh chuyện này — mất ngủ, thu mình, kết quả học tập đi xuống đột ngột — nên tham khảo chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự xoay xở.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 9 tuổi chưa biết chữ thì ký ý kiến thế nào?
Ý kiến của trẻ có thể thể hiện bằng điểm chỉ. Cán bộ cần đọc và giải thích nội dung bằng lời phù hợp với độ tuổi. Điều quan trọng là trẻ hiểu mình đang đồng ý điều gì, không phải là chữ ký đẹp.
Con đồng ý làm con nuôi nhưng không muốn đổi họ thì có được không?
Được. Đồng ý làm con nuôi và đồng ý đổi họ tên là hai việc riêng. Với con nuôi từ đủ 9 tuổi trở lên, việc thay đổi họ, tên phải có sự đồng ý của trẻ, nên trẻ có thể giữ họ tên cũ.
Cha mẹ đẻ đồng ý nhưng con không chịu thì có cách nào khác không?
Không có cách nào hợp pháp bỏ qua ý kiến của trẻ từ đủ 9 tuổi. Gia đình có thể chờ, tiếp tục chăm sóc trẻ như hiện tại và nộp lại hồ sơ khi trẻ sẵn sàng, nếu trẻ vẫn trong độ tuổi được nhận làm con nuôi.
Trẻ đã đồng ý ở buổi lấy ý kiến rồi đổi ý thì sao?
Người đã được lấy ý kiến có thể thay đổi ý kiến bằng văn bản trong thời hạn luật định. Nếu con đổi ý, hãy báo ngay với UBND cấp xã đang giải quyết hồ sơ để được hướng dẫn, đừng tự thuyết phục con trong vội vàng.
Trẻ 17 tuổi có được cô ruột nhận làm con nuôi không?
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi được nhận làm con nuôi nếu người nhận là cô, cậu, dì, chú, bác ruột hoặc cha dượng, mẹ kế. Trẻ phải đồng ý, và hồ sơ nên làm sớm vì đủ 18 tuổi thì không còn thuộc diện được nhận.
Có nên cho con gặp chuyên gia tâm lý trước khi lấy ý kiến không?
Không bắt buộc, nhưng hữu ích nếu con có quá khứ khó khăn, đang lo âu hoặc gia đình có xung đột. Chuyên gia giúp con nói ra cảm xúc của mình và giúp người lớn hiểu con hơn, không phải để thuyết phục con đồng ý.